Vis · Zoet water
Anguilla anguilla
● IUCN: ernstig bedreigd
Geen vis is zo verweven met de Nederlandse waterkant als de paling. En geen vis heeft zo’n raadselachtig leven: hij wordt geboren in de Sargassozee, midden in de Atlantische Oceaan, en zwemt aan het eind van zijn leven duizenden kilometers terug om zich voort te planten.
| Leefgebied | Meren, rivieren, sloten en kustwateren |
| Lengte | Mannetjes tot ca. 50 cm, vrouwtjes tot ca. 1 meter |
| Actief | ’s Nachts |
Kaart I van IV
Ecologisch paspoort
| Leefgebied | Zoet en brak water met een zachte bodem en veel schuilplekken |
| Herkenning | Lang, slangachtig lijf; rug-, staart- en aarsvin lopen door als één zoom; gladde, slijmerige huid |
| Dieet | Insectenlarven, wormen, slakken, kreeftjes en kleine vissen |
| Levensduur | Vaak 5 tot 20 jaar in zoet water, soms veel langer |
Overdag verschuilt de paling zich in de modder, tussen stenen of in holtes. ’s Nachts gaat hij op jacht. Hij kan korte stukken over natte grond kruipen, bijvoorbeeld van de ene sloot naar de andere.
Waar kom je ze tegen?
| IJsselmeer | Van oudsher hét palingwater van Nederland |
| Rivieren | Rijn, Maas en IJssel, en de polders en sloten daaromheen |
| Kust | Waddenzee en Zeeuwse wateren, op weg van en naar zee |
Wist je dat nog nooit iemand een paling heeft zien paaien in het wild? We weten dat het in de Sargassozee gebeurt, omdat daar de kleinste larven worden gevonden, maar het paaien zelf is nog altijd een van de grote raadsels van de natuur.
Kaart II van IV
Gedrag & seizoen
Het leven van een paling is één lange reis, met onderweg vier gedaanten. Uit het ei komt een doorzichtige, blaadjesvormige larve die met de Golfstroom naar Europa drijft. Voor de kust verandert die in een glasaal: een klein, nog doorzichtig palinkje dat de rivieren op zwemt.
In zoet water wordt de glasaal een geelaal, die daar jarenlang opgroeit. Is hij volwassen, dan verandert hij in een schieraal: zilverig, met grotere ogen, klaar voor de terugreis naar de Sargassozee, zo’n 5.000 tot 6.000 kilometer verderop. Daar plant hij zich één keer voort en sterft.
| Larve | Drijft een tot drie jaar met de Golfstroom naar Europa |
| Voorjaar | Glasalen trekken de kust en rivieren binnen |
| Jaren daarna | Als geelaal opgroeien in meren, rivieren en sloten |
| Herfst | Schieralen trekken op donkere, regenachtige nachten naar zee |
Kaart III van IV
Rol in het ecosysteem
De paling is een schakel die zee en zoet water met elkaar verbindt. Als glasaal is hij voedsel voor vogels en vissen; als volwassen paling is hij zelf een rover die de bodem van meren en sloten doorzoekt. Omdat hij in bijna elk water in Nederland voorkwam, was hij een belangrijk onderdeel van de voedselketen.
Sinds de jaren tachtig is het aantal glasalen dat Europa bereikt met meer dan 90 procent gedaald. Daarom staat de paling sinds 2008 op de IUCN Rode Lijst als ernstig bedreigd, de zwaarste categorie vóór ‘uitgestorven in het wild’.
Waarom het slecht gaat
| Barrières | Dammen, sluizen en gemalen blokkeren de trekroutes; in gemalen raken veel palingen gewond |
| Overbevissing | Vooral van glasaal, onder meer voor de kweek en illegale export naar Azië |
| Vervuiling | Stoffen die zich in het vet van de paling ophopen |
| Parasiet | De zwemblaasworm, een ingevoerde parasiet uit Azië |
Wat wordt eraan gedaan? In Nederland worden op veel plekken vistrappen en visvriendelijke gemalen aangelegd, zodat palingen weer kunnen trekken. Ook is er elk najaar een periode waarin niet op paling gevist mag worden.
Kaart IV van IV
Verhalen & cultuur
Eeuwenlang was paling de vis van het gewone volk rond de Zuiderzee. In vissersplaatsen als Volendam, Urk en Spakenburg werd hij gerookt in houten rookkasten, en op de markt en aan de kade werd hij per stuk verkocht. Een gerookte paling, in krantenpapier gewikkeld, hoorde bij een dagje uit aan het water.
Ook in Vlaanderen is de paling diep geworteld, met gerechten als paling in ’t groen: paling in een saus van verse groene kruiden. Het is een van de oudste streekgerechten van de Lage Landen.
Een traditie onder druk
Die rijke traditie botst nu met de toestand van de paling zelf. De VISwijzer raadt paling daarom af, ook gekweekte paling, omdat kwekerijen jonge palingen uit het wild gebruiken. Of je hem nog eet, is een keuze die je zelf maakt. Wij vertellen liever zijn verhaal, zodat er ook later nog palingen in onze wateren zwemmen.
Oude volkswijsheid: “Zo glad als een aal” zeggen we nog steeds over iemand die zich overal uit weet te draaien. Het woord aal is gewoon een andere naam voor de paling.
Veelgestelde vragen
Vragen over de paling
Waarom is de paling bedreigd?
Door een combinatie van dammen en gemalen die de trekroutes blokkeren, overbevissing van jonge glasalen, vervuiling en een ingevoerde parasiet. Sinds de jaren tachtig is het aantal glasalen dat Europa bereikt met meer dan 90 procent afgenomen.
Waar plant de paling zich voort?
In de Sargassozee, in het westen van de Atlantische Oceaan, zo’n 5.000 tot 6.000 kilometer van Nederland. Het paaien zelf is nog nooit in het wild waargenomen.
Wat is het verschil tussen glasaal, geelaal en schieraal?
Het zijn drie levensfasen van dezelfde vis. Een glasaal is de jonge, doorzichtige paling die de rivieren op trekt. Een geelaal groeit op in zoet water. Een schieraal is de volwassen, zilverige paling die terugtrekt naar zee.
Mag je nog paling eten?
Het mag, maar de VISwijzer raadt het af, ook bij gekweekte paling, omdat kwekerijen jonge palingen uit het wild gebruiken. Het is dus een bewuste keuze die je zelf maakt.
Hoe oud wordt een paling?
In zoet water groeit een paling meestal 5 tot 20 jaar op voordat hij naar zee trekt. Palingen die de weg naar zee niet kunnen vinden, kunnen veel ouder worden.
