Vogel · Zoet water
Alcedo atthis
● IUCN: niet bedreigd
Een flits van blauw laag over het water: vaak is dat alles wat je van een ijsvogel ziet. Wie geduld heeft en stil blijft zitten, ziet hem misschien op een tak boven het water zitten, loerend op een visje.
| Leefgebied | Heldere beken, rivieren, vijvers en plassen |
| Lengte | Ongeveer 16 cm, zo groot als een mus |
| Actief | Overdag, het hele jaar door |
Kaart I van IV
Ecologisch paspoort
| Leefgebied | Schoon, helder water met overhangende takken en steile oevers |
| Herkenning | Glanzend blauwe rug, oranje buik, witte keelvlek en een lange, dolkvormige snavel |
| Dieet | Kleine visjes tot zo’n 7 cm, soms waterinsecten |
| Man of vrouw | Het vrouwtje heeft een oranje onderkant van de snavel, het mannetje een helemaal zwarte snavel |
De ijsvogel vist vanaf een tak of paaltje boven het water. Ziet hij een visje, dan duikt hij er als een pijl in. Terug op de tak slaat hij de vis een paar keer tegen het hout en slikt hem met de kop eerst door, zodat de schubben en vinnen niet in zijn keel blijven haken.
Waar kom je ze tegen?
| Beken | Beekdalen in Brabant, Limburg, Twente en op de flanken van de Veluwe |
| Rivieren | Langs de oevers van grote en kleine rivieren |
| Stad en park | Ook bij vijvers en singels met helder water en visjes |
| Tip | Let op een hoog, scherp ‘tjiet’ en een blauwe flits laag over het water |
Wist je dat het blauw van de ijsvogel geen kleurstof is? Het ontstaat doordat licht weerkaatst op piepkleine structuren in de veren. Daarom lijkt de vogel het ene moment felblauw en het andere groenig.
Kaart II van IV
Gedrag & seizoen
De ijsvogel is een echte standvogel: hij blijft het hele jaar in Nederland. Elk paar verdedigt een eigen stuk water. Voor het nest graaft het paar met de snavel een tunnel in een steile, zanderige oeverwand, die tot een meter diep kan zijn, met aan het eind een broedkamertje.
Strenge winters zijn zwaar voor de ijsvogel. Als het water dichtvriest, kan hij niet meer vissen, en na een koude winter kan het aantal ijsvogels flink dalen. Maar omdat een paar in één jaar twee of zelfs drie keer jongen kan krijgen, herstelt de stand zich meestal binnen een paar jaar.
| Maart – april | Paartjes vormen en nestgangen graven |
| April – augustus | Broedtijd: twee tot drie legsels van zo’n 6 eieren |
| Zomer | Jongen verlaten na ongeveer 3,5 week het nest |
| Winter | Op zoek naar open water; kwetsbaar bij strenge vorst |
Kaart III van IV
Rol in het ecosysteem
De ijsvogel staat bovenaan een kleine voedselketen: waterplanten, insecten, kleine visjes en dan de ijsvogel. Omdat hij helder water nodig heeft om zijn prooi te zien, en genoeg visjes om van te leven, vertelt zijn aanwezigheid veel over de staat van een beek of vijver.
Zie je een ijsvogel, dan is dat dus goed nieuws voor het hele water. Het herstel van beken, met meer bochten, natuurlijke oevers en schoner water, heeft de ijsvogel in Nederland de afgelopen decennia duidelijk geholpen.
| Graadmeter | Een teken van helder water met gezonde visstand |
| Rover | Houdt de aantallen kleine visjes in toom |
| Oeverbouwer | Heeft steile, kale oevers nodig om te broeden |
| Bescherming | Zoals alle wilde vogels in Nederland wettelijk beschermd |
Zelf helpen? Op sommige plekken worden kunstmatige ijsvogelwanden gebouwd: steile wanden van leem of zand waar de vogels een nestgang in kunnen graven. Natuurorganisaties zoeken soms vrijwilligers om die te maken en te onderhouden.
Kaart IV van IV
Verhalen & cultuur
De legende van Alcyone
In een oude Griekse mythe verdrinkt Ceyx, de man van Alcyone, op zee. Uit verdriet stort zij zich in de golven, maar de goden veranderen hen allebei in ijsvogels. Haar vader, de god van de wind, laat elke winter de zee een paar dagen tot rust komen, zodat Alcyone veilig op het water kan broeden.
Die windstille dagen heetten de ‘halcyonische dagen’. In het Engels leeft de uitdrukking nog: halcyon days betekent een tijd van rust en geluk, waar je met weemoed op terugkijkt.
Volksgeloof
Vroeger dacht men dat een gedroogde ijsvogel, aan een draadje opgehangen, met zijn snavel altijd de windrichting aanwees. Het bijgeloof was zo bekend dat Shakespeare het noemt in King Lear.
Waar komt de naam vandaan? Dat weet niemand zeker. Misschien omdat de vogel in de winter bij wakken in het ijs te zien was, misschien door een oud woord voor ijzer, naar zijn metaalachtige glans. In het Duits heet hij ook Eisvogel.
Veelgestelde vragen
Vragen over de ijsvogel
Waar kun je een ijsvogel zien in Nederland?
Langs heldere beken, rivieren, vijvers en singels, in het hele land. Beekdalen in Brabant, Limburg en Twente zijn goede plekken, maar ook in stadsparken met helder water kun je hem tegenkomen.
Is de ijsvogel zeldzaam?
Nee, maar hij is wel lastig te zien. Na strenge winters kan het aantal flink dalen, maar de stand herstelt zich meestal binnen een paar jaar. Wereldwijd staat hij als niet bedreigd op de IUCN Rode Lijst.
Wat eet een ijsvogel?
Vooral kleine visjes tot zo’n 7 centimeter, zoals stekelbaarsjes en jonge voorns. Soms eet hij ook waterinsecten.
Hoe zie je het verschil tussen een mannetje en een vrouwtje?
Aan de snavel. Bij het vrouwtje is de onderkant van de snavel oranje, bij het mannetje is de snavel helemaal zwart.
Trekt de ijsvogel in de winter weg?
Nee, de ijsvogel blijft het hele jaar in Nederland. In de winter zoekt hij wel naar water dat niet dichtvriest.
